16 · ไม่มีพื้นดินนอกเรือ
ในนิทานเรื่องหนึ่ง บารอนคนหนึ่งขี่ม้าตกลงไปในบึง แล้วรอดขึ้นมาได้ด้วยการจับผมของตัวเอง ดึงทั้งตัวเองและม้าขึ้นมาจากโคลน
ถามว่ารู้ได้อย่างไรซ้ำไปเรื่อยๆ คุณจะจบที่หนึ่งในสามที่ ถามต่อไม่รู้จบ วนกลับมาที่เดิม หรือหยุดเอาดื้อๆ และไม่มีที่ไหนเป็นพื้นดิน
สามทางออกที่ไม่ใช่ทางออก
ลองถามคำถามเดียวซ้ำๆ กับความเชื่อข้อไหนก็ได้ของคุณ
คุณรู้ได้อย่างไรว่าพรุ่งนี้ดวงอาทิตย์จะขึ้น เพราะมันขึ้นทุกวัน แล้วรู้ได้อย่างไรว่าสิ่งที่เกิดทุกวันจะเกิดต่อไป คำตอบแต่ละข้อเป็นความเชื่ออีกข้อหนึ่ง ซึ่งถามต่อได้ด้วยคำถามเดิม
ถามไปจนสุด มีทางจบอยู่สามทาง ทางแรก ถามต่อไปไม่มีวันจบ ทางที่สอง วนกลับมาใช้ข้อที่ต้องการพิสูจน์ตั้งแต่แรก อย่างที่บทที่ 11 พบว่าอุปนัยต้องใช้อุปนัยรับรองตัวเอง ทางที่สาม หยุดที่ข้อหนึ่ง แล้วประกาศว่าข้อนี้ไม่ต้องมีเหตุผล
นักคิดชาวกรีกชื่อ Agrippa วางทางตันเหล่านี้ไว้ในรูปห้าข้อ และเรารู้จักมันผ่านงานของ Sextus Empiricus ที่บันทึกความคิดของสำนักสงสัยไว้เมื่อราวหนึ่งพันแปดร้อยปีก่อน ในปี 1968 Hans Albert นักปรัชญาชาวเยอรมัน รวบมันเหลือสามข้อ และตั้งชื่อว่า Münchhausen trilemma ตามบารอนในนิทานที่ดึงผมตัวเองขึ้นจากบึง เพราะทุกความพยายามจะให้ความรู้รองรับตัวเองจนครบ ทำสิ่งเดียวกับบารอน
คณิตศาสตร์เลือกทางที่สามอย่างเปิดเผย มันเรียกจุดที่หยุดว่าสัจพจน์ (axiom) และไม่เคยอ้างว่าสัจพจน์พิสูจน์ตัวเองได้ บทที่ 9 แสดงแล้วว่าระบบที่ตั้งบนสัจพจน์และแข็งแรงพอจะทำเลขคณิตได้ รับรองความไม่ขัดแย้งของตัวเองไม่ได้ ความซื่อตรงของคณิตศาสตร์อยู่ที่มันบอกไว้ว่าหยุดตรงไหน
เรือ
นักปรัชญาคนหนึ่งเลิกตามหาพื้นดิน แล้วมองไปที่ทะเลแทน
Otto Neurath นักปรัชญาชาวออสเตรีย ใช้ภาพนี้ตั้งแต่ปี 1921 และอีกครั้งในบทความปี 1932 เราเหมือนกะลาสีที่ต้องซ่อมเรือของตัวเองกลางทะเล ไม่มีวันได้นำเรือเข้าอู่ รื้อออกทั้งลำ แล้วสร้างใหม่จากชิ้นส่วนที่ดีที่สุด W. V. O. Quine นำภาพนี้ไปไว้หน้าแรกของหนังสือ Word and Object ของเขาในปี 1960
ภาพนี้ไม่ได้แก้สามทางตันของ Agrippa มันเปลี่ยนคำถาม แทนที่จะถามว่าความรู้ตั้งอยู่บนอะไร มันถามว่าความรู้ลอยอยู่ได้อย่างไร และคำตอบคือ ลอยได้ด้วยแผ่นไม้ที่ยึดกันเอง แผ่นไหนผุก็ถอดออกแล้วใส่แผ่นใหม่ ขณะที่แผ่นอื่นยังรับน้ำหนักอยู่
วิทยาศาสตร์ในภาคที่สามทำงานแบบนี้ทุกวัน ทุกความเชื่อแพ้ได้ แต่ไม่มีใครถอดทุกความเชื่อออกพร้อมกัน การทดลองที่ Duhem พูดถึงในบทที่ 11 สงสัยแผ่นไม้ทีละไม่กี่แผ่น และยืนอยู่บนแผ่นที่เหลือ
รากฐานของทุกอย่างไม่ใช่หินก้อนสุดท้าย มันคือเรือที่ซ่อมไปพร้อมกับแล่น ทุกแผ่นไม้ถูกสงสัยได้ แต่ไม่ใช่พร้อมกันทั้งลำ
จะพลิกคำตัดสินนี้ได้เมื่อ: มีคนแสดงได้ว่ามีความรู้ชุดหนึ่งที่ให้เหตุผลรองรับตัวเองได้ครบ โดยไม่ถามต่อไม่รู้จบ ไม่วน และไม่หยุดเอาดื้อๆ สายที่เรียกว่า foundationalism ยังมีผู้ปกป้อง บางคนในสายนั้นถือว่าประสบการณ์ตรงบางอย่างรองรับตัวเองได้โดยไม่ต้องมีอะไรมารองรับอีก ถ้าข้อเสนอนั้นยืนได้ ความเชื่อชุดนั้นคือพื้นดิน และภาพเรือในบทนี้เป็นภาพของส่วนที่เหลือเท่านั้น
แหล่ง:
- Sextus Empiricus, Outlines of Pyrrhonism เล่ม 1 ทางทั้งห้าของ Agrippa — https://en.wikipedia.org/wiki/Agrippa_the_Skeptic
- Albert 1968, Traktat über kritische Vernunft ที่มาของชื่อ Münchhausen trilemma — https://en.wikipedia.org/wiki/M%C3%BCnchhausen_trilemma
- Neurath 1921, Anti-Spengler และ 1932/33, "Protokollsätze", Erkenntnis 3: 204–214 และ Quine 1960, Word and Object — https://en.wikipedia.org/wiki/Neurath%27s_boat