5 · ได้ปลาแล้วลืมไซ
ถ้าคุณเคยตื่นมาหลังบทสนทนายาวๆ คืนหนึ่ง แล้วเล่าได้หมดว่าคุยกันเรื่องอะไร อีกฝ่ายชอบอะไร เพราะอะไร แต่นึกไม่ออกเลยว่าตัวเองใช้ประโยคไหนพูดออกไป เช้านั้นไม่ได้มีอะไรเสีย
ความหมายอยู่ ถ้อยคำไป นี่ไม่ใช่ความจำที่พัง มันคือความจำที่ทำงานตามแบบ
แปดสิบพยางค์
ปี 1967 Jacqueline Sachs ให้คนฟังเรื่องเล่าสั้นๆ แล้วหยุดถามกลางเรื่องว่า ประโยคที่ยื่นให้ดูตรงกับประโยคที่ได้ยินเมื่อครู่หรือไม่ บางประโยคถูกเปลี่ยนแค่รูป เช่นจาก หมากัดแมว เป็น แมวถูกหมากัด ความหมายเท่าเดิม บางประโยคถูกเปลี่ยนความหมาย บางประโยคไม่ถูกเปลี่ยนเลย
พอเรื่องเล่าเดินต่อไปอีกแค่ราวแปดสิบพยางค์ คนก็เริ่มจับไม่ได้ว่ารูปประโยคถูกเปลี่ยน แต่ยังจับได้ดีกว่ามากว่าความหมายถูกเปลี่ยน และเป็นอย่างนั้นในทุกช่วงเวลาที่วัด รูปของประโยคหายเร็ว ความหมายอยู่
ฝีมือที่ไม่มีบันทึก
ส่วนวิธีที่คุณพูดออกมาได้ลื่นในคืนนั้นเป็นความจำอีกชนิดหนึ่ง และความจำชนิดนั้นไม่เขียนบันทึก ผู้ป่วยที่รู้จักกันในชื่อย่อ H.M. เสียความสามารถในการสร้างความจำเรื่องราวใหม่หลังการผ่าตัดสมอง ในทศวรรษ 1960 Brenda Milner ให้เขาหัดลากเส้นตามรูปดาวโดยมองผ่านกระจกเงา สามวันติดกัน เขาทำได้ดีขึ้นทุกวันเหมือนคนทั่วไป และทุกวันที่นั่งลง เขาไม่จำว่าเคยทำมาก่อน
ฝีมือของเขาเติบโตในที่ที่ความจำเรื่องราวไปไม่ถึง การพูดภาษาหนึ่งให้ลื่นใกล้กับฝีมือแบบนั้นมากกว่าใกล้กับการท่องจำ ประโยคที่ออกมาลื่นในคืนหนึ่งไม่ได้ถูกจดลงสมุดที่ไหน มันถูกใช้แล้วก็ถูกทิ้ง ส่วนที่เก็บไว้คือที่ที่ประโยคพาไปถึง
ถ้าคืนนั้นมีแอลกอฮอล์มาก การลืมอาจมีเหตุอื่นซ้อนอยู่ด้วย เพราะแอลกอฮอล์ปริมาณมากรบกวนการเก็บความจำใหม่ บทนี้พูดถึงส่วนที่เหลือ ส่วนที่เกิดกับทุกบทสนทนาที่ดี แม้ในคืนที่ไม่มีใครดื่ม
ไซกับปลา
คัมภีร์ที่ใช้ชื่อของนักปรัชญาจีนจวงจื่อ บทที่ยี่สิบหก มีสี่บรรทัดที่พูดเรื่องนี้ไว้ก่อนห้องทดลองใดๆ ราวสองพันปี
ไซมีไว้เพื่อปลา ได้ปลาแล้วก็ลืมไซ
บ่วงมีไว้เพื่อกระต่าย ได้กระต่ายแล้วก็ลืมบ่วง
คำมีไว้เพื่อความหมาย ได้ความหมายแล้วก็ลืมคำ
ข้าจะไปหาคนที่ลืมคำแล้วได้ที่ไหน จะได้คุยกับเขาสักคำ
คำเป็นไซ มันจำเป็นตอนจับ และไม่มีใครต้องแบกไซกลับบ้านเพื่อพิสูจน์ว่าได้ปลามาจริง บรรทัดสุดท้ายเป็นมุก และเป็นมุกที่จริงจัง คนที่ลืมคำไปแล้วคือคนที่น่าคุยด้วย เพราะเขาไม่ได้ยึดไซ เขาอยู่กับปลา
ถ้าคุณเคยตื่นมาพร้อมเรื่องราวทั้งหมดของอีกคน แต่จำคำของตัวเองไม่ได้สักคำ คืนนั้นคุณคือคนที่บรรทัดสุดท้ายนั้นตามหา
จะพลิกคำตัดสินนี้ได้เมื่อ: มีการวัดในบทสนทนาจริงแล้วพบว่า หลังผ่านไปหนึ่งวัน คนจำรูปประโยคที่ได้ยินและที่ตัวเองพูดได้ดีพอๆ กับที่จำความหมาย ถ้าเป็นอย่างนั้น การลืมคำหลังคืนหนึ่งไม่ใช่ความจำที่ทำงานตามแบบ และต้องหาเหตุอื่น
แหล่ง:
- Sachs 1967, Perception & Psychophysics 2(9): 437–442 — N = 96, 24 เรื่องเล่า, ช่วงเว้น 0, 80 และ 160 พยางค์ การจำความหมายสูงกว่าการจำรูปทุกช่วง (ตรวจจากบทสรุปทุติยภูมิ ไม่ได้เปิดต้นฉบับ)
- Milner 1962 — การลากเส้นผ่านกระจกของ H.M. สามวัน (ตรวจจากแหล่งทุติยภูมิ)
- Zhuangzi บท Waiwu (บทที่ 26) — แปลเป็นไทยจากต้นฉบับภาษาจีน · ถ้อยคำภาษาอังกฤษของ Burton Watson (1968) ตรงกันในหลายแหล่งที่อ้าง