10 · ผู้เป็นมังสวิรัติ
วันที่ 2 กรกฎาคม 2017 Charse Yun อาจารย์จาก Ewha Womans University ตีพิมพ์คำวิจารณ์คำแปลที่เพิ่งชนะ Man Booker International Prize เมื่อปีก่อนหน้า ข้อกล่าวหาของเขาไม่ใช่ว่าแปลผิด แต่ว่าแปลเกิน
หนังสือเล่มนั้นมีอายุมาก่อนจะข้ามภาษา Han Kang เขียน The Vegetarian (Chaesikjuuija) เป็นสามตอนระหว่างปี 2003 ถึง 2005 รวมเล่มพิมพ์ในเกาหลีปี 2007 ตอนกลางได้รางวัล Yi Sang Literary Award ปี 2005 Deborah Smith เริ่มเรียนภาษาเกาหลีปี 2009 ตั้งสำนักพิมพ์ Tilted Axis ปี 2015 และแปลเล่มนี้เป็นงานแปลขนาดหนังสือชิ้นแรกของเธอ ฉบับอังกฤษออกเดือนมกราคม 2015 กับ Portobello Books ปีถัดมาทั้งคู่ได้ Man Booker International Prize ร่วมกัน เป็นปีแรกที่รางวัลให้เครดิตผู้เขียนกับผู้แปลเท่ากัน
ข้อวิจารณ์ของ Yun มีสองชั้น ชั้นแรกเขายกให้คำแปลนี้เป็นงานระดับสูง ชั้นที่สองเขาบอกว่ามันเบี่ยงจากสำนวนของ Han Kang ที่เรียบและกลั้นไว้ ด้วยการเติมคำขยาย คำขั้นสุด และคำที่เน้นน้ำหนัก ไม่ใช่ครั้งสองครั้ง แต่แทบทุกหน้าเว้นหน้า นักแปลอาวุโสคนหนึ่งที่เขาปรึกษาเห็นว่าควรเรียกงานของ Smith ว่าการดัดแปลง ไม่ใช่การแปล บทความชิ้นแรกลงใน Korea Exposé วันที่ 2 กรกฎาคม 2017 ชื่อ "You Say Melon, I Say Lemon: Deborah Smith's Flawed Yet Remarkable Translation of 'The Vegetarian'" แล้วเขาขยายข้อโต้แย้งลง Los Angeles Times วันที่ 22 กันยายน 2017
น้ำหนักของหลักฐานสองชุดในบทนี้ไม่เท่ากัน ถ้อยคำของ Yun เดินทางมาถึงเล่มนี้ผ่านการอ้างต่อ ไม่ได้ผ่านตัวบทของ Los Angeles Times โดยตรง ข้อโต้แย้งของเขาจึงถูกเล่าเป็นความ ไม่ได้ยกเป็นคำพูด ส่วนคำพูดของ Smith และ Han Kang ข้างล่างนี้ ถูกตรวจกับต้นทางแล้วทีละคำ
Smith ตอบเองใน Los Angeles Review of Books วันที่ 11 มกราคม 2018 จุดยืนของเธออยู่ในประโยคเดียว: "there is no such thing as a truly literal translation... there can be no such thing as a translation that is not 'creative.'" — ไม่มีสิ่งที่เรียกว่าคำแปลตรงตัวจริงๆ จึงไม่มีคำแปลใดที่ไม่ใช่งานสร้าง เธอแยกข้อกล่าวหาเป็นสองกอง กองแรกคือแปลผิด เธอรับผิดชอบ กองที่สองคือสำนวนเบี่ยง เธอปกป้องว่าเป็นการอ่านร้อยแก้วของ Han Kang แบบหนึ่งที่ชอบธรรม
Han Kang พูดเรื่องนี้เองในบทสัมภาษณ์ที่ Booker Prize Foundation เผยแพร่วันที่ 28 กรกฎาคม 2023: "I do not believe that the translator has deliberately undermined the original, nor do I believe that she has created a new work that is completely different from the original." — เธอไม่เชื่อว่าผู้แปลจงใจบ่อนทำลายต้นฉบับ และไม่เชื่อว่าผู้แปลสร้างงานใหม่ที่ต่างจากต้นฉบับโดยสิ้นเชิง เธอชี้ว่าข้อพิพาทเอาสองเรื่องมาปนกัน เรื่องแรกคือคำแปลที่ผิดจริง Smith แก้ไป 67 จุดในปี 2017 และการแก้เข้าไปอยู่ในฉบับพิมพ์ซ้ำปี 2018 ทั้งอังกฤษและอเมริกา เรื่องที่สองคือข้อถกเถียงเรื่องสำนวน และเรื่องแรกถูกยกมาใช้เป็นหลักฐานให้เรื่องที่สอง
ตัวอย่างที่เธอยกไว้เองคือคำว่า cheohyeong แปลว่าพี่สาวของภรรยา แต่สองพยางค์ของมันแปลตรงตัวได้ว่าภรรยาบวกพี่ชาย เป็นกับดักของคนที่ไม่ได้โตมากับภาษานี้ นักวิจารณ์บางคนอ่านความพลาดตรงนั้นเป็นหลักฐานว่า Smith เปลี่ยนเพศตัวละคร ทั้งที่เป็นเรื่องภาษาล้วนๆ เธอเปิดเผยด้วยว่าเนื้อความเกาหลีราวครึ่งหน้าหายไปจากฉบับอังกฤษ นั่นคือการตัดของบรรณาธิการ ไม่ใช่ความล้มเหลวของการแปล เพราะผู้แปลแปลมาครบทุกประโยค ทั้งคู่ยังทำงานด้วยกันต่อ ต้นฉบับ The White Book ปี 2017 ถูกเทียบกันทีละประโยค
ข้อพิพาทนี้ไม่ได้เถียงว่าใครทำงานได้ดีกว่า มันเถียงว่างานแปลมีหน้าที่ต่ออะไรก่อน คำถามเดียวกันเคยทำให้เพื่อนสองคนเลิกคบกันมาแล้ว เมื่อห้าสิบปีก่อน
ปี 1964 Vladimir Nabokov พิมพ์คำแปล Eugene Onegin ของ Pushkin สี่เล่มกับ Bollingen Foundation เป็นร้อยแก้วจังหวะ iambic ที่ไม่สัมผัส แปลเกือบตรงตัว พร้อมคำอธิบายอีกกว่า 930 หน้า จุดยืนนี้เขาประกาศไว้ตั้งแต่บทความ "The Art of Translation" ใน The New Republic วันที่ 4 สิงหาคม 1941 ประโยคเปิดคือ "Three grades of evil can be discerned in the queer world of verbal transmigration." — ในโลกประหลาดของการย้ายร่างทางถ้อยคำ ความชั่วแยกได้สามระดับ ระดับเลวที่สุดคือการแต่งตัวบทให้สวยขึ้นเพื่อเอาใจรสนิยมของผู้อ่านปลายทาง
Edmund Wilson วิจารณ์คำแปลนั้นใน The New York Review of Books วันที่ 15 กรกฎาคม 1965 ในบทความชื่อ "The Strange Case of Pushkin and Nabokov" ทั้งสองเป็นเพื่อนกันตั้งแต่ปี 1940 ตอนที่ Wilson เป็นนักวิจารณ์ของ The New Republic และช่วยพา Nabokov เข้าแวดวงวรรณกรรมอเมริกัน คำตัดสินของเขาคือ "It has produced a bald and awkward language which has nothing in common with Pushkin or with the usual writing of Nabokov." — ภาษาที่ได้ออกมาโล้นและเก้งก้าง ไม่มีอะไรร่วมกับ Pushkin หรือกับงานเขียนตามปกติของ Nabokov เอง
ข้อหาที่หนักกว่านั้นอยู่ที่การตีความ Wilson อ่านการที่ Onegin ฆ่า Lensky ในการดวลว่าเป็นความมุ่งร้ายที่ลงรอยกับตัวละคร ส่วน Nabokov อ่านว่าหลุดจากนิสัย Wilson เขียนว่า "There are no out-of-character actions in Evgeni Onegin. Nabokov has simply not seen the point." — ไม่มีการกระทำใดหลุดจากนิสัยตัวละครใน Evgeni Onegin Nabokov มองไม่เห็นประเด็นเท่านั้นเอง เขายังปิดบทวิจารณ์ด้วยคำชม เรียก Nabokov ว่าสายไฟมีชีวิตที่พาดอยู่ระหว่างผู้อ่านกับอดีตของรัสเซีย
Nabokov ตอบในจดหมายฉบับวันที่ 26 สิงหาคม 1965 เปิดด้วยการยืนยันมิตรภาพ แล้วไล่เรียงข้อผิดพลาดทางไวยากรณ์และการใช้ภาษารัสเซียของ Wilson เจ็ดข้อ ตั้งแต่การสับสนความหมายสองแบบของคำพูดปาก netu ไปจนถึงการอธิบายเสียงอักษร "ё" ผิด เขาปิดท้ายว่า "Its mixture of pompous aplomb and peevish ignorance is certainly not conducive to a sensible discussion of Pushkin's language and mine." — ส่วนผสมของความมั่นใจอันโอ่อ่ากับความไม่รู้ที่ขี้หงุดหงิด ไม่ช่วยให้การถกเรื่องภาษาของ Pushkin และของเขาเดินไปไหน Wilson ตอบในฉบับเดียวกัน ยอมรับสองข้อจากเจ็ด: "I must acknowledge two errors... I felt that it sounded more damaging than I had meant it to be, and this has given him a chance to score." — เขายอมรับความผิดสองข้อ และว่าถ้อยคำของเขาฟังหนักกว่าที่ตั้งใจ จึงเปิดช่องให้อีกฝ่ายได้แต้ม ข้อที่เหลือเขาเถียงทีละข้อ
การโต้กันยืดไปอีกหลายเดือนในหน้าจดหมายของ NYRB นักสลาฟศึกษาคนอื่นเข้าร่วมด้วย รวมทั้ง David Magarshack และ Ernest J. Simmons และ Nabokov กลับมาพิมพ์บทความ "Translation" วันที่ 20 มกราคม 1966 มิตรภาพยี่สิบห้าปีไม่กลับมาอีก Alex Beam ใน The Feud ปี 2016 ถือว่าจุดนี้คือจุดแตกหัก
ใต้การด่ากันมีข้อขัดแย้งเรื่องวิธีอยู่จริง Wilson ต้องการคำแปลกลอนที่อ่านรื่นและเป็นสำนวนอังกฤษ ถึงขั้นเสนอบทกลอนของตัวเองแข่งไว้ในบทวิจารณ์ Nabokov ถือว่าการเบี่ยงจากความหมายตรงตัวเพื่อสัมผัสหรือความไพเราะคือการทรยศบทกวี เขาพูดไว้ตั้งแต่ปี 1941 และพูดซ้ำในบทกวีนำเล่ม "On Translating Eugene Onegin" ปี 1955 ว่าคำแปลที่ซื่อแบบไม้เท้าค้ำยัน ตรงไปตรงมากว่าคำแปลที่สวยแต่โกหก
กรอบที่ใช้เรียกความขัดแย้งแบบนี้มาจาก Lawrence Venuti ในหนังสือ The Translator's Invisibility: A History of Translation (Routledge, 1995 ฉบับปรับปรุงปี 2008) คำแปลที่ลื่นและเป็นสำนวนปลายทางจนผู้อ่านเชื่อว่ากำลังอ่านต้นฉบับ เขาเรียกว่า domestication คำแปลที่จงใจเก็บความสะดุด ไวยากรณ์ที่ไม่คุ้นหู และร่องรอยของภาษาต้นทางไว้ เขาเรียกว่า foreignization ข้อเสนอของเขาไม่หยุดที่การบรรยาย ความลื่นที่วงการพิมพ์ภาษาอังกฤษให้รางวัลมาตลอดไม่ใช่รสนิยมที่เป็นกลาง มันคืออุดมการณ์ และมันบังคับให้ผู้แปลหายตัวไป foreignization จึงมีจริยธรรมมากกว่าในสายตาเขา เพราะผู้อ่านรู้ตัวตลอดว่ากำลังอ่านสิ่งที่ข้ามมา
กรอบนี้ถูกโต้กลับหนัก คนโต้หลักคือ Anthony Pym และข้อโต้ของเขาเล่าเป็นความตรงนี้ เพราะถ้อยคำจริงไม่ได้ถูกตรวจในการค้นรอบนี้ ชั้นแรก foreignization ไม่มีวิธีทำที่ใช้ได้จริง ชั้นที่สอง Venuti ไม่ได้แสดงว่าการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมแบบประชาธิปไตยที่เขาอ้างจะตามมาจริง ชั้นที่สาม แกน domestication กับ foreignization หยาบเกินกว่าจะบรรยายสิ่งที่นักแปลทำ งานจริงอยู่บนสเปกตรัมของการปรับบางส่วน งานของ Maria Tymoczko เรื่องจริยธรรมการแปลหลังอาณานิคมถูกอ้างว่าขยายข้อถกเถียงให้พ้นคู่ตรงข้ามนี้ ส่วน Venuti ตอบเองว่าความลื่นไม่ใช่ศัตรู คำแปลควรอ่านได้ สิ่งที่เขาโจมตีคือการบีบคำว่าอ่านได้ให้เหลือภาษาอังกฤษมาตรฐานระดับเดียว ไม่ว่าต้นฉบับจะเขียนด้วยระดับภาษาแบบไหน
วางสองกรณีลงบนกรอบนี้แล้วภาพชัดขึ้น Smith เลือกด้าน domestication คือให้หนังสือทำงานเป็นวรรณกรรมในภาษาอังกฤษก่อน Nabokov เลือกด้าน foreignization จนสุดทาง คือให้ผู้อ่านมองทะลุภาษาอังกฤษกลับไปเห็นความหมายรัสเซีย และยอมให้ภาษาอังกฤษเสียรูป ความสูญเสียของแต่ละด้านทำนายได้จากตัวเลือกนั้นเอง ด้านหนึ่งเสียระดับเสียงและความกลั้นของต้นฉบับ อีกด้านหนึ่งเสียความเป็นบทกวี ทั้งสองด้านถูกตั้งชื่อไว้ล่วงหน้าด้วยซ้ำ Wilson เรียกผลของด้านหลังว่า "bald and awkward" ในปี 1965 ส่วน Nabokov เรียกวิธีของด้านหน้าว่าความชั่วระดับสูงสุดตั้งแต่ปี 1941 ก่อนหนังสือทั้งสองเล่มจะมีอยู่
มีส่วนหนึ่งของข้อพิพาทที่ตัดสินได้จริง และมันเล็กกว่าที่ทั้งสองฝ่ายเถียงกันมาก คำแปลที่ผิด 67 จุดใน The Vegetarian ผิดภายใต้มาตรฐานของทั้งสองด้าน ไม่ว่าใครจะถือหน้าที่แบบไหน cheohyeong ก็ยังแปลว่าพี่สาวของภรรยาอยู่ดี ข้อผิดพลาดเรื่องภาษารัสเซียเจ็ดข้อก็เป็นชนิดเดียวกัน สองข้อในนั้น Wilson ยอมรับเอง ที่เหลือยังเถียงกันอยู่ ส่วนที่ตัดสินไม่ได้คือส่วนที่ใหญ่กว่ามาก นั่นคือคำถามว่าคำแปลมีหน้าที่ต่ออะไรก่อน
คำตัดสินที่เล่มนี้ยืนยันได้มีข้อเดียว นักแปลสองคนนี้ทำงานให้หน้าที่คนละอย่าง และความสูญเสียของแต่ละคนทำนายได้จากหน้าที่ที่เลือก ตั้งแต่ก่อนแปลคำแรก คำตัดสินที่เล่มนี้ยืนยันไม่ได้คือใครผิด เพราะไม่มีการวัดใดตัดสินระหว่างหน้าที่สองอย่างได้ มีแต่การตรวจว่าผู้แปลทำสิ่งที่ตัวเองประกาศไว้หรือเปล่า และตรวจว่าข้อผิดพลาดนั้นผิดภายใต้ทั้งสองมาตรฐานหรือไม่ เล่มนี้จึงพูดตรงๆ ว่าตัดสินไม่ได้ ดีกว่าทำท่าว่าตัดสินแล้ว
สิ่งที่ข้ามไม่ได้: ระบบคำเรียกญาติของเกาหลีบังคับให้ระบุฝ่ายและลำดับอาวุโสไว้ในคำเดียว cheohyeong บอกทั้งว่าเป็นญาติฝ่ายภรรยาและว่าอาวุโสกว่า ภาษาอังกฤษไม่บังคับสองอย่างนี้ และเติมกลับเข้าไปไม่ได้โดยไม่เพิ่มคำ อีกอย่างที่ข้ามไม่ได้คือคำตัดสินเอง ไม่มีมาตรวัดใดเทียบหน้าที่ต่อผู้อ่านปลายทางกับหน้าที่ต่อตัวบทต้นทางได้
จะพลิกคำตัดสินนี้ได้เมื่อ: มีคนสร้างเกณฑ์ที่ตรวจสอบได้ และเกณฑ์นั้นจัดอันดับ domestication กับ foreignization ได้โดยไม่ต้องตั้งสมมติฐานเรื่องหน้าที่ของงานแปลไว้ก่อน หรือเมื่อมีคนอ่านตัวบทของ Charse Yun ใน Los Angeles Times วันที่ 22 กันยายน 2017 โดยตรง แล้วพบว่าข้อกล่าวหาของเขาต่างจากที่บทนี้เล่าไว้
แหล่ง:
- Han Kang, สัมภาษณ์โดย Booker Prize Foundation, "I never imagined The Vegetarian would find so many readers," 28 กรกฎาคม 2023 — https://thebookerprizes.com/the-booker-library/features/han-kang-interview-i-never-imagined-the-vegetarian-would-find-so-many
- Deborah Smith, "What We Talk About When We Talk About Translation," Los Angeles Review of Books, 11 มกราคม 2018 — https://lareviewofbooks.org/article/what-we-talk-about-when-we-talk-about-translation/
- "Deborah Smith (translator)," Wikipedia, อ้าง Charse Yun ผ่าน Los Angeles Times, 22 กันยายน 2017 — https://en.wikipedia.org/wiki/Deborah_Smith_(translator) (ถ้อยคำของ Yun มาถึงบทนี้ผ่านการอ้างต่อเท่านั้น)
- "Yi Sang Literary Award," Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Yi_Sang_Literary_Award
- Edmund Wilson, "The Strange Case of Pushkin and Nabokov," The New York Review of Books, 15 กรกฎาคม 1965 — https://www.nybooks.com/articles/1965/07/15/the-strange-case-of-pushkin-and-nabokov/
- "Letters: The Strange Case of Nabokov and Wilson," NYRB, 26 สิงหาคม 1965 — https://www.nybooks.com/articles/1965/08/26/letters-the-strange-case-of-nabokov-and-wilson/
- Vladimir Nabokov, "The Art of Translation," The New Republic, 4 สิงหาคม 1941 — https://newrepublic.com/article/113310/vladimir-nabokov-art-translation
- "The Translator's Invisibility," Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/The_Translator%27s_Invisibility
- "Domestication and foreignization," Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Domestication_and_foreignization
- Anthony Pym, Method in Translation History (St. Jerome, 1998) — https://www.taylorfrancis.com/books/mono/10.4324/9781315760049/method-translation-history-anthony-pym